گزارش تحقیقی | آخرین نفس‌های جنگل‌های هرات

چگونه خشکسالی، افت آب‌های زیرزمینی و مدیریت ناپایدار، کمربند سبز غرب افغانستان را به مرز نابودی رسانده است؟

باد داغ تابستان، گرد و غبار را از دشت‌های خشک هرات بلند می‌کند؛ دشت‌هایی که تا همین چند سال پیش، بخشی از آن‌ها با درختان پسته، زرشک، سیاه‌چوب و بوته‌های خودرو پوشیده بود. امروز اما در بسیاری از این مناطق، به جای سایه درختان، زمین‌های ترک‌خورده و خاک برهنه دیده می‌شود.
در هرات، خشک شدن جنگل‌ها دیگر یک نگرانی زیست‌محیطی ساده نیست؛ بلکه به بحرانی تبدیل شده که امنیت آب، کشاورزی، سلامت شهروندان و حتی آینده اقلیمی این ولایت را تهدید می‌کند.
بررسی اطلاعات اداره حفاظت از محیط زیست، کارشناسان و داده‌های موجود نشان می‌دهد که جنگل‌های طبیعی هرات طی سال‌های اخیر تحت فشار همزمان خشکسالی، کاهش بارندگی، افت بی‌سابقه آب‌های زیرزمینی، برداشت بی‌رویه آب، قطع درختان و نبود یک برنامه جامع حفاظت قرار گرفته‌اند؛ روندی که اگر متوقف نشود، بخش بزرگی از پوشش طبیعی این ولایت را از میان خواهد برد.
جنگل‌هایی که سرمایه طبیعی هرات هستند
بر اساس آخرین برآوردهای موجود که در سال 1399 انجام شده، وسعت جنگل‌های هرات بین ۲۲۲ هزار تا بیش از ۲۵۴ هزار هکتار تخمین زده شده است؛ هرچند مسئولان تأکید می‌کنند که این آمار امروز دیگر دقیق نیست و احتمال می‌رود بخشی از این جنگل‌ها در سال‌های اخیر از بین رفته باشد.
مهم‌ترین جنگل‌های هرات در ولسوالی‌های کرخ، چشت شریف، اوبه، پشتون‌زرغون، غوریان، زنده‌جان، کشک کهنه و بخش‌هایی از مسیر هریرود قرار دارند.
این مناطق زیستگاه گونه‌هایی مانند پسته وحشی، سیاه‌چوب، کلپه، غوجه، زرشک و خنجک هستند؛ درختانی که تنها ارزش اقتصادی ندارند، بلکه مهم‌ترین سد طبیعی در برابر فرسایش خاک، ریزگردها و بیابان‌زایی محسوب می‌شوند.
اما این سد طبیعی، سال به سال ضعیف‌تر شده است.
خشکسالی؛ دشمن خاموش جنگل‌ها
کارشناسان معتقدند مهم‌ترین عامل نابودی جنگل‌های هرات، تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های پی‌درپی است.
کاهش بارندگی باعث شده تغذیه آب‌های زیرزمینی به شدت کاهش پیدا کند؛ اتفاقی که مستقیماً زندگی هزاران هکتار جنگل طبیعی را تهدید کرده است.
حامد الهام، سخنگوی اداره حفاظت از محیط زیست هرات، می‌گوید افت سطح آب‌های زیرزمینی طی دو دهه اخیر به مرحله نگران‌کننده‌ای رسیده است.
به گفته او، در بسیاری از مناطق، چاه‌هایی که زمانی در عمق هشت متری به آب می‌رسیدند، امروز باید تا ۲۲ یا حتی ۳۰ متر حفر شوند.
در منطقه شیدایی، سطح آب از حدود ۲۰ متر به ۴۰ تا ۴۵ متر رسیده است.
در مرغز یکی از قریه‌هایی که سطح آب بالا بود، نیز آب‌هایی که در عمق سه تا چهار متر قرار داشتند، اکنون در عمق شش تا ده متر قرار گرفته‌اند.
این ارقام تنها یک تغییر آماری نیست؛ بلکه نشان می‌دهد ریشه درختان دیگر به منابع آبی گذشته دسترسی ندارند و به تدریج خشک می‌شوند.
هریرود؛ رودخانه‌ای که دیگر جنگل را زنده نگه نمی‌دارد
یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های این بحران، کمربند طبیعی جنگلی هریرود است.
در امتداد حدود ۲۰ کیلومتر از بند هریرود تا ولسوالی غوریان، سال‌ها جنگل طبیعی گسترده‌ای وجود داشت که نقش مهمی در حفظ رطوبت منطقه و جلوگیری از حرکت شن‌های روان داشت.
اما امروز بخش قابل توجهی از این کمربند سبز خشک شده است.
خشک شدن این جنگل‌ها باعث شده بادهای معروف ۱۲۰ روزه هرات، گرد و غبار بیشتری با خود حمل کنند؛ پدیده‌ای که هم کیفیت هوا را کاهش داده و هم سلامت هزاران شهروند را تهدید می‌کند.
انسان؛ عامل دوم بحران
اگرچه خشکسالی نقش مهمی در نابودی جنگل‌ها دارد، اما کارشناسان تأکید می‌کنند که عامل انسانی، این بحران را چند برابر کرده است.
در سال‌های اخیر، استفاده گسترده از چاه‌های عمیق و پمپ‌های خورشیدی باعث شده برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی بدون کنترل افزایش پیدا کند.
در بسیاری از مناطق، هر کشاورز می‌تواند ساعت‌های طولانی آب استخراج کند؛ در حالی که سرعت تغذیه سفره‌های زیرزمینی بسیار کمتر از میزان برداشت است.
حکومت از نصب کنتور بر چاه‌ها و مدیریت برداشت آب سخن گفته، اما این طرح هنوز به صورت گسترده اجرا نشده است.
در نتیجه، افت آب‌های زیرزمینی همچنان ادامه دارد.
در کنار این موضوع، قطع درختان برای سوخت، ساخت‌وساز و مصارف محلی نیز یکی دیگر از عوامل مهم تخریب جنگل‌ها محسوب می‌شود.
کارشناسان می‌گویند ضعف نظارت و نبود فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی باعث شده بسیاری از درختان بدون جایگزینی از بین بروند.
وقتی بوته‌ها هم ناپدید می‌شوند

بحران تنها به درختان ختم نمی‌شود.
در بسیاری از مناطق شیدایی، غوریان، کهسان و تورغندی، بوته‌های طبیعی که هر سال از اوایل بهار تا پایان جوزا زمین را سبز می‌کردند، دیگر رشد گذشته را ندارند.
مردم محلی می‌گویند این گیاهان زمانی برای خوراک دام و استفاده‌های محلی کاربرد داشتند، اما اکنون جای خود را به خاک خشک و بیابان داده‌اند.
کارشناسان هشدار می‌دهند که حذف همین پوشش گیاهی کوچک نیز پیامدهای بزرگی دارد.
مطالعات محیط‌زیستی نشان می‌دهد حتی یک بوته کوچک می‌تواند توان جذب آب باران در خاک را افزایش دهد و از فرسایش جلوگیری کند.
وقتی این پوشش از بین می‌رود، خاک نیز توان نگهداری آب را از دست می‌دهد و روند بیابان‌زایی سرعت می‌گیرد.
اقدامات انجام‌شده؛ آیا برای نجات جنگل‌ها کافی است؟
با افزایش نگرانی‌ها از گسترش بیابان‌زایی، اداره حفاظت از محیط زیست، اداره زراعت، شهرداری‌ها و برخی نهادهای محلی در چهار سال گذشته برنامه‌هایی را برای احیای فضای سبز و جلوگیری از نابودی جنگل‌ها آغاز کرده‌اند.
هرچند مسئولان این اقدامات را امیدوارکننده می‌دانند، اما کارشناسان معتقدند فاصله میان سرعت تخریب و سرعت احیای جنگل‌ها همچنان بسیار زیاد است.
حامد الهام، سخنگوی اداره حفاظت از محیط زیست هرات، می‌گوید در چهار سال اخیر حدود ۱۲ لک اصله نهال توسط اداره محیط زیست و حدود چهار لک اصله دیگر از سوی اداره زراعت، شهرداری‌ها و سایر نهادهای دولتی در مناطق مختلف هرات غرس شده است.
به گفته او، تنها در محدوده میان پل مالان تا پارک برادر، هر سال حدود ۱۰ هزار اصله نهال کاشته می‌شود؛ منطقه‌ای که یکی از مهم‌ترین کمربندهای سبز هرات به شمار می‌رود و در سال‌های اخیر بخش‌هایی از آن بر اثر خشکسالی و کمبود آب از بین رفته است.
هم‌زمان، تیم‌های ویژه حفاظت از جنگل‌ها در مناطقی مانند اردوباغ، قروق، پشتون‌زرغون، زنده‌جان، پل مالان و بخش‌هایی از کشک کهنه ایجاد شده‌اند.
شوراهای محلی، بزرگان قومی و مساجد نیز در برخی مناطق برای حفاظت از نهال‌ها و جلوگیری از قطع درختان با اداره‌های دولتی همکاری می‌کنند.
از دیگر اقدامات انجام‌شده، جایگزینی تدریجی سیستم‌های سنتی آبیاری با آبیاری قطره‌ای است؛ روشی که مصرف آب را کاهش می‌دهد و امکان زنده ماندن نهال‌ها را در شرایط کم‌آبی افزایش می‌دهد.
برای آبیاری جنگل‌های تازه‌کاشته‌شده نیز در برخی مناطق چاه‌های جدید حفر و نیروهای مشخصی برای مراقبت از آن‌ها تعیین شده‌اند.
در ولسوالی انجیل، شهرداری اعلام کرده است که تنها در سال جاری حدود ۳۰ هزار اصله نهال در پارک‌ها و فضاهای سبز غرس شده و برنامه حفاظت از آن‌ها نیز به اجرا درآمده است.
با وجود این، کارشناسان تأکید می‌کنند که موفقیت نهال‌کاری تنها به کاشت نهال وابسته نیست.
در شرایطی که منابع آب به سرعت کاهش می‌یابد، بقای این نهال‌ها نیازمند آبیاری منظم، حفاظت مداوم و مدیریت علمی است. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده است که بخشی از نهال‌های غرس‌شده به دلیل کمبود آب یا نبود مراقبت کافی خشک شده‌اند.
خلأ بزرگ؛ نبود یک برنامه جامع برای توسعه جنگل‌ها
اگرچه طرح‌های پراکنده‌ای برای درختکاری اجرا شده، اما کارشناسان محیط زیست معتقدند هرات هنوز از یک برنامه جامع برای توسعه و احیای جنگل‌ها برخوردار نیست.
جاسم اسلمی، کارشناس محیط زیست، می‌گوید توسعه فضای سبز تاکنون به عنوان بخشی از برنامه‌های اصلی توسعه شهری و مدیریت تغییرات اقلیمی دیده نشده است. به باور او، گسترش شهرک‌سازی، توسعه کشاورزی و افزایش ساخت‌وساز بدون در نظر گرفتن ظرفیت‌های طبیعی، فشار مضاعفی بر منابع آب و جنگل‌های هرات وارد کرده است.
او تأکید می‌کند که درختکاری نباید به یک برنامه فصلی یا مناسبتی محدود شود، بلکه باید بخشی از یک سیاست بلندمدت برای سازگاری با تغییرات اقلیمی باشد.
استفاده از گونه‌های مقاوم در برابر کم‌آبی، حفاظت از نهال‌ها تا رسیدن به مرحله بلوغ و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی طبیعی، از مهم‌ترین اقداماتی است که باید در دستور کار قرار گیرد.
پیامدهای ادامه این روند
کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر روند کنونی ادامه یابد، هرات در سال‌های آینده با پیامدهایی فراتر از نابودی جنگل‌ها روبه‌رو خواهد شد.
کاهش پوشش گیاهی به معنای افزایش فرسایش خاک، گسترش بیابان‌زایی، تشدید گردوغبار، کاهش تنوع زیستی و افت بیشتر منابع آب زیرزمینی است.
این روند در نهایت می‌تواند کشاورزی، دامداری و امنیت غذایی هزاران خانواده را تحت تأثیر قرار دهد.
وکیل‌احمد بارک، کارشناس محیط زیست، می‌گوید: «قطع جنگل‌ها تنها از بین رفتن چند درخت نیست؛ این روند می‌تواند زمینه افزایش توفان‌های گردوغبار، سیلاب‌های مخرب، کاهش کیفیت هوا و تهدید سلامت انسان‌ها را فراهم کند.»

او معتقد است حفاظت از جنگل‌ها باید به عنوان بخشی از سیاست‌های امنیت محیط‌زیستی افغانستان در نظر گرفته شود، زیرا پیامدهای آن تنها محدود به طبیعت نیست و زندگی مردم را نیز به طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد.
راه نجات چیست؟
بررسی دیدگاه کارشناسان و مسئولان نشان می‌دهد که نجات جنگل‌های هرات نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان است:
• مدیریت و کنترل برداشت آب‌های زیرزمینی و جلوگیری از حفر بی‌رویه چاه‌ها.
• اجرای کامل طرح نصب کنتور بر چاه‌های عمیق و نظارت بر مصرف آب.
• توسعه آبیاری قطره‌ای و کاهش هدررفت منابع آبی.
• اجرای یک برنامه جامع جنگل‌کاری با استفاده از گونه‌های مقاوم به خشکی.
• حفاظت قانونی و عملی از جنگل‌های طبیعی و برخورد با قطع غیرقانونی درختان.
• افزایش مشارکت مردم، شوراهای محلی و نهادهای مدنی در حفاظت از منابع طبیعی.
• پایش مستمر وضعیت جنگل‌ها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و انتشار منظم آمارهای به‌روز.
نتیجه‌گیری
جنگل‌های هرات امروز در نقطه حساسی از تاریخ خود قرار دارند. از یک سو، خشکسالی‌های پی‌درپی و افت بی‌سابقه منابع آب، حیات آن‌ها را تهدید می‌کند و از سوی دیگر، فشارهای انسانی، نبود مدیریت یکپارچه و توسعه ناپایدار، سرعت تخریب را افزایش داده است.
اقداماتی مانند میلیون‌ها اصله نهال‌کاری، ایجاد تیم‌های حفاظت، توسعه آبیاری قطره‌ای و مشارکت جوامع محلی، گام‌هایی مثبت به شمار می‌روند؛ اما تا زمانی که مدیریت منابع آب، حفاظت از جنگل‌ها و توسعه فضای سبز به یک اولویت دائمی در سیاست‌گذاری‌های محلی و ملی تبدیل نشود، این اقدامات به تنهایی قادر به مهار بحران نخواهند بود.
هرات در خط مقدم تغییرات اقلیمی افغانستان قرار دارد.
آینده این ولایت تنها به میزان بارندگی وابسته نیست؛ بلکه به تصمیم‌هایی بستگی دارد که امروز برای حفاظت از آخرین جنگل‌ها، مدیریت منابع آب و احیای طبیعت آن گرفته می‌شود. اگر این فرصت از دست برود، بازگرداندن کمربند سبز هرات به وضعیت گذشته، شاید دهه‌ها زمان ببرد؛ اگر اصلاً ممکن باشد.

نویسندگان: عبدالله اخلاقی، جمعه رضایی و شفیع حمیدی