هرات؛ جایی که میتواند بیکاری را به کارآفرینی تبدیل کند
هرات در این اخیر بار دیگر به یکی از مهمترین مقصدهای سفر مقامهای مرکزی افغانستان تبدیل شده است؛ از وزیران و مقامهای اقتصادی گرفته تا مسئولانی که برای افتتاح پروژهها و بررسی برنامههای زیربنایی به این ولایت سفر میکنند. این رفتوآمدها تنها یک رویداد اداری نیست؛ هرات در جغرافیای افغانستان جایگاهی دارد که میتواند آن را به یکی از مهمترین مراکز اقتصادی کشور تبدیل کند.
این ولایت در غرب افغانستان، در همسایگی ایران و ترکمنستان و در مسیر ارتباط با بخشهایی از آسیای مرکزی قرار گرفته است. از یکسو به بازارهای منطقهای دسترسی دارد، از سوی دیگر منابع معدنی و طبیعی متنوعی در خود جای داده و از جانب دیگر، ظرفیتهای ترانزیتی و تجارتی آن میتواند هرات را از یک مرکز مصرفکننده به یک مرکز تولید، فرآوری و صادرات تبدیل کند. مسئله اصلی، بنابراین، تنها شمار پروژههایی نیست که در هرات افتتاح میشوند؛ پرسش بزرگتر این است که چگونه میتوان این ظرفیتها را در یک برنامه اقتصادی منسجم به فرصتهای پایدار برای مردم تبدیل کرد.
هرات؛ یکی از پایههای اقتصاد آینده افغانستان
اقتصاد افغانستان برای رشد پایدار به چند مرکز اقتصادی قدرتمند در مناطق مختلف کشور نیاز دارد؛ مراکزی که بتوانند تولید، تجارت، صنعت و خدمات را در اطراف خود شکل دهند. هرات یکی از طبیعیترین گزینهها برای چنین نقشی است.
موقعیت این ولایت در غرب افغانستان باعث شده است که هرات از گذشته یکی از دروازههای مهم تجارتی کشور باشد. شهرداری هرات نیز این شهر را در مسیر تاریخی تجارت میان خاورمیانه، آسیای جنوبی و آسیای مرکزی توصیف میکند و بر اهمیت راههای ارتباطی آن با ایران و ترکمنستان تأکید دارد.
اما اهمیت اقتصادی هرات تنها به تجارت مرزی محدود نمیشود. ظرفیت صنعتی، زراعتی، معدنی، ساختمانی و خدماتی این ولایت میتواند مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی را در کنار یکدیگر شکل دهد. اگر سرمایهگذاری تنها به خرید و فروش کالا محدود نماند و به سمت تولید و فرآوری حرکت کند، هرات میتواند بخشی از زنجیره ارزش اقتصادی افغانستان را در داخل کشور ایجاد کند.
برای نمونه، به جای آنکه مواد خام از افغانستان خارج و محصولات فرآوریشده دوباره وارد شوند، میتوان بخشی از فرآوری، بستهبندی و تولید را در خود هرات انجام داد. چنین رویکردی نه تنها ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد میکند، بلکه زمینه کار برای نیروی انسانی محلی را نیز افزایش میدهد.
زیر پای هرات، ثروتی که هنوز باید به ارزش اقتصادی تبدیل شود
یکی از مهمترین ظرفیتهای هرات، منابع معدنی آن است. وزارت معادن و پترولیم افغانستان در فهرست ظواهر معدنی این ولایت، از وجود ذخایر و نشانههای معدنی گوناگون از جمله آهن، مس، سرب و جست، قلعی، باریت، فاسفوریت و دیگر مواد معدنی در بخشهای مختلف هرات خبر داده است.
در میان این منابع، مس شیدا و سیمکوه، آهن در چندین ساحه، سرب و جست در رباطسفچه و شماری دیگر از ذخایر معدنی، ظرفیتهایی هستند که میتوانند در صورت سرمایهگذاری، اکتشاف دقیق، استخراج معیاری و ایجاد صنایع فرآوری، به بخشی از اقتصاد صنعتی ولایت تبدیل شوند.
اهمیت منابع معدنی تنها در استخراج سنگ از کوه خلاصه نمیشود. ارزش واقعی معدن زمانی بیشتر میشود که در کنار استخراج، کارخانههای فرآوری، صنایع وابسته، خدمات فنی، حملونقل و زنجیرههای تولید نیز شکل بگیرند.
به همین دلیل، آینده معدن در هرات میتواند فراتر از صدور مواد خام تعریف شود. ایجاد شهرکهای صنعتی در نزدیکی مناطق مناسب، توسعه کارخانههای فرآوری و فراهمکردن زمینه سرمایهگذاری خصوصی میتواند سبب شود که یک معدن، به جای ایجاد چند فرصت شغلی محدود، یک زنجیره اقتصادی بزرگتر را به حرکت درآورد.
این نگاه درباره منابع طبیعی نیز صدق میکند. هرات در کنار ظرفیت معدنی، تواناییهای قابل توجهی در زراعت، باغداری و تولید محصولات کشاورزی دارد. پیوند میان تولید زراعتی و صنایع بستهبندی و فرآوری میتواند بازارهای داخلی و منطقهای را هدف قرار دهد و سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را در داخل افغانستان نگه دارد.
هرات؛ چهارراهی که میتواند افغانستان را به منطقه وصل کند
اگر منابع طبیعی را ثروت بالقوه هرات بدانیم، جغرافیای این ولایت یکی از مهمترین ابزارهای تبدیل این ثروت به اقتصاد است.
هرات از غرب با ایران و از شمال با ترکمنستان هممرز است و از طریق شبکههای جادهای و ریلی میتواند با مسیرهای تجارتی منطقه ارتباط پیدا کند. این موقعیت، هرات را در نقطهای قرار داده که میتواند میان بازار افغانستان و بازارهای غرب و شمال کشور نقش واسطه اقتصادی ایفا کند.
اهمیت این موقعیت زمانی بیشتر میشود که افغانستان بخواهد وابستگی خود را به یک مسیر ترانزیتی کاهش داده و گزینههای بیشتری برای تجارت خارجی ایجاد کند. مطالعات مربوط به اتصال منطقهای افغانستان نیز هرات را در طرحهای مهم ارتباطی، از جمله مسیرهای ریلی و جادهای با ایران و آسیای مرکزی، دارای جایگاه مهم دانستهاند.
راهآهن هرات ـ خواف نمونهای از همین ظرفیت است. توسعه ارتباطات ریلی و جادهای میتواند هزینه انتقال کالا را کاهش دهد و زمینه صادرات محصولات افغانستان را به بازارهای گستردهتر فراهم کند.
از سوی دیگر، پروژههای منطقهای در حوزه انرژی و ترانسپورت نیز اهمیت این جغرافیا را بیشتر میکند. در ماهها و هفتههای گذشته، مقامهای افغانستان و ترکمنستان درباره پروژههایی مانند تاپی، تاپ و توسعه زیرساختهای ریلی گفتوگو کردهاند؛ پروژههایی که هرات را در بخشی از معادلات اقتصادی و ترانزیتی منطقه قرار میدهد.
بنابراین، توسعه راههای مواصلاتی هرات نباید صرفاً به معنای ساخت جاده از یک نقطه به نقطه دیگر دیده شود. هر جاده، خط آهن و مرکز ترانزیتی میتواند بخشی از یک شبکه بزرگ اقتصادی باشد؛ شبکهای که تولیدکننده افغانستان را به بازار منطقه وصل میکند.
هرات باید از «مقصد پروژهها» به «مقصد کارآفرینان» تبدیل شود
هرات با این حجم از ظرفیت، بیش از آنکه تنها به پروژههای زیربنایی نیاز داشته باشد، به یک اکوسیستم اقتصادی نیاز دارد؛ محیطی که در آن یک جوان بتواند کسبوکار خود را آغاز کند، یک سرمایهگذار بتواند کارخانه بسازد و یک تولیدکننده بتواند محصول خود را به بازارهای بیرون از افغانستان برساند.
هدف نهایی توسعه اقتصادی، افزایش تعداد ساختمانها و پروژهها نیست؛ هدف این است که اقتصاد بتواند برای مردم درآمد و فرصت کاری ایجاد کند.
از همین رو، یکی از مهمترین اولویتهای هرات میتواند ایجاد فرصتهای کارآفرینی و اشتغال باشد. سرمایهگذاری در صنایع کوچک و متوسط، کارخانههای فرآوری، بستهبندی محصولات زراعتی، خدمات ترانسپورتی، شرکتهای لوژستیکی، صنایع ساختمانی و خدمات فنی میتواند بخش بزرگی از نیروی کار جوان را وارد چرخه تولید کند.
در کنار سرمایهگذاریهای بزرگ، حمایت از کارآفرینان کوچک نیز اهمیت دارد. بسیاری از کسبوکارهای بزرگ از واحدهای کوچک آغاز میشوند. فراهمکردن زمین مناسب، دسترسی به انرژی، تسهیلات مالی، آموزشهای فنی و بازار فروش میتواند زمینه رشد چنین کسبوکارهایی را فراهم کند.
هرات همچنین میتواند از موقعیت تجارتی خود برای ایجاد مراکز توزیع کالا و خدمات لوژستیکی استفاده کند. در چنین مدلی، یک محموله تنها از هرات عبور نمیکند؛ بلکه شرکتهای حملونقل، انبارها، مراکز بستهبندی، خدمات گمرکی، شرکتهای بیمه و دیگر بخشهای خدماتی نیز از آن درآمد ایجاد میکنند.
این همان نقطهای است که «ترانزیت» میتواند به «اشتغال» تبدیل شود.
سرمایهگذاری روی هرات، سرمایهگذاری روی آینده افغانستان است
برای تبدیل ظرفیتهای هرات به رشد اقتصادی، نگاه پروژهمحور به تنهایی کافی نیست. آنچه میتواند تفاوت ایجاد کند، داشتن یک نقشه اقتصادی برای این ولایت است؛ نقشهای که معدن، صنعت، زراعت، تجارت و ترانزیت را به یکدیگر وصل کند.
در چنین رویکردی، معدن بدون کارخانه فرآوری باقی نمیماند، محصول زراعتی بدون بازار رها نمیشود و جاده بدون کالا و تولیدکنندهای که از آن استفاده کند، صرفاً یک مسیر آسفالته نخواهد بود.
هرات میتواند یکی از نمونههای موفق توسعه اقتصادی در افغانستان باشد؛ به شرطی که ظرفیتهای پراکنده آن در قالب یک زنجیره اقتصادی واحد دیده شود. منابع معدنی میتوانند مواد اولیه صنعت شوند، صنعت میتواند اشتغال ایجاد کند، راهها میتوانند تولید را به بازار برسانند و تجارت میتواند سرمایه جدید را به ولایت جذب کند.
در این میان، نقش بخش خصوصی نیز اساسی است. دولت میتواند زیرساخت، قوانین و زمینه سرمایهگذاری را فراهم کند، اما بخش خصوصی است که باید بخش بزرگی از ظرفیت تولیدی و صنعتی را به فعالیت اقتصادی تبدیل کند.
جمعبندی؛ هرات میتواند محرک فعالیت غرب افغانستان باشد
هرات تنها یک ولایت مرزی نیست. این ولایت مجموعهای از ظرفیتهای اقتصادی، معدنی، زراعتی، صنعتی و ترانزیتی را در کنار یک موقعیت جغرافیایی کمنظیر در خود جای داده است.
سفر مقامهای مرکزی برای افتتاح پروژهها میتواند فرصتی باشد تا نگاه به هرات از «اجرای پروژههای جداگانه» به «ساختن یک مرکز اقتصادی» تغییر کند. هرات ظرفیت آن را دارد که به یکی از قطبهای صنعت، تجارت، ترانزیت و کارآفرینی افغانستان تبدیل شود.
اما مهمتر از همه، این ظرفیتها باید به زندگی مردم وصل شوند. اگر سرمایهگذاری در معدن به کارخانه و صنعت منجر شود، اگر راههای مواصلاتی به افزایش تجارت بینجامد و اگر رشد تجارت به ایجاد کسبوکارهای جدید کمک کند، نتیجه نهایی تنها افزایش ارقام اقتصادی نخواهد بود؛ بلکه ایجاد فرصتهای شغلی و درآمد برای هزاران خانواده خواهد بود.
هرات برای افغانستان میتواند چیزی فراتر از یک دروازه تجارتی باشد؛ میتواند یک موتور اقتصادی باشد. آینده این ولایت میتواند در جایی شکل بگیرد که معدن به صنعت، جاده به تجارت، سرمایه به کارآفرینی و ظرفیت به اشتغال تبدیل شود. چنین نگاهی، هرات را نه فقط به یکی از مهمترین ولایتهای افغانستان، بلکه به یکی از مهمترین پایههای اقتصاد آینده کشور تبدیل خواهد کرد.
دیدگاهتان را بنویسید